Strandwallen – uniek in Europa

Strandwallen – uniek in Europa

Landgoed De Horsten, Wassenaar, uitzichtpunt Seringenberg door Gerrit van Ommering.
Landgoed De Horsten, Wassenaar, uitzichtpunt Seringenberg door Gerrit van Ommering.

Wat zijn strandwallen?
Hein Krantz en Wim ter Keurs – beiden bioloog – leggen uit wat strandwallen zijn, hoe deze zijn ontstaan, en waarom deze wallen van belangrijke waarde zijn. Hein vanuit cultuurhistorisch oogpunt en Wim vanuit de natuurkant. Zij stellen zich onderaan dit artikel aan ons voor. De kustlijn van Nederland is in duizenden jaren sterk veranderd. Na de laatste ijstijd is door afsmelten van de reusachtige landijskappen de zeespiegel ruim honderd meter gestegen. Door golf- en getijdenwerking ontstonden door zee opgeworpen zandbanken, de strandwallen. Zo gauw die wallen boven het hoogste zeeniveau uitkwamen, werden er duinen op gevormd. Daarom noemen we strandwallen ‘oude duinen’.

De strandwal bij Voorhout.
De strandwal bij Voorhout.

Hoe herken je een strandwal?
Strandwallen zijn langgerekte, uit zand gevormde verhogingen in het landschap. Ze lopen parallel aan de kust van Monster tot Bergen aan Zee. Ze zijn max. 600 meter breed, een paar meter hoog en worden onderbroken door rivieren. Later met veen opgevulde inzinkingen tussen strandwallen noemen we strandvlakten. Tussen Den Haag en Leiden zijn strandvlakten in gebruik als grasland, afgewisseld met elzen- en essenhakhoutbossen. Ten noorden van de Oude Rijn zijn veel strandwallen in de laatste eeuwen afgegraven voor bollenteelt en om te gebruiken als bouwzand.

Weetje: een strandwal is door de zee opgeworpen. Een duin is door de wind ontstaan.

Wanneer zijn strandwallen ontstaan?
Zo’n 5000 jaar geleden, toen de zeespiegel 15 centimeter per eeuw steeg, bereikte de zee zijn meest oostelijke punt en ontstond het strandwalsysteem. De oudste bewaard gebleven strandwal, waarop Wateringen, Rijswijk, Voorburg, Leidschendam en Voorschoten liggen, is een voorbeeld hiervan. Vroege bewoners van Nederland zagen in dat deze hoger gelegen gebieden zeer geschikt waren voor bewoning. Aan de langgerekte, elliptische vorm van de dorpen (Voorschoten, Sassenheim, Lisse en Hillegom) zie je hoe dorpen zich binnen de breedtegrenzen van de strandwallen ontwikkeld hebben. Kastelen zoals Duivenvoorde, Ter Horst, Teylingen, Brederode en oude kerken zijn alleen op strandwallen te vinden. De strandwal van Leiden naar Haarlem is in de 16e eeuw al afgegraven, er was zand nodig voor de uitbreiding van Amsterdam, Leiden en Haarlem. De weteringen waarover dit zand werd afgevoerd heten vaak Zandvaart of Zandsloot.

Weetje: De Laan van Meerdervoort in Den Haag ligt op een strandwal. De rijkere buurten in Den Haag vinden we op de strandwallen; de armere merendeels in de strandvlakten. De Haagse beek, die eindigt in de Hofvijver, loopt in een strandvlakte.

Waarom is het strandwallenlandschap zo belangrijk?
De karakteristieke opbouw van het strandwallenlandschap tussen Den Haag en Leiden is ongeschonden herkenbaar en uniek in Europa. Voor zover niet bebouwd, worden strandwallen tussen Den Haag en Leiden gekenmerkt door broedvogelrijke bossen van buitenplaatsen. Hoewel allemaal aangeplant, hebben strandwalbossen zich deels ontwikkeld tot natuurlijke bosvegetaties. Drogere bosvegetaties op de hogere delen en nattere vegetaties op de flanken. In het voorjaar zijn er vele soorten stinzenplanten te vinden, als sierplant ingevoerde en daarna verwildert. In de vochtige venige strandvlakten zijn bossen en graslanden ontstaan. De bossen zijn broedvogelrijk, voor wat betreft aantal soorten en broedparen. De graslanden zijn belangrijk als weidevogelgebied en als overwinteringsgebied. Boezemwateren die in de strandvlakten lopen (zijtakken van de Rijn) zijn belangrijk als paaigebied voor verschillende vissoorten, zoals karper, brasem, ruis- en blankvoorn.

Nest buizerd jongen door Wim ter Keurs.
Nest buizerd jongen door Wim ter Keurs.

Wat zijn de bedreigingen voor de strandwallen?
Tussen Den Haag en Leiden is een deel van het strandwalbos tot villatuinen geworden. Het merendeel van dit bos heeft zijn natuurlijk karakter verloren en dreigt zelfs zijn boskarakter te verliezen. Veel melkveehouders in het strandwallenlandschap houden met hun bedrijfsvoering van oudsher rekening met natuur. Ook doen zij met agrarische natuurverenigingen aan natuurbeheer. Toch vormt intensivering van boerenbedrijfsvoering een ernstige bedreiging voor weidevogels en hazen in de strandvlakten. Omdat weidevogels en hazen als soorten van open landschappen “storingsgevoelig” zijn, moeten strandvlakten niet verder recreatief ontsloten worden.

Weetje: In open landschappen vliegen vogels al weg, als je nog 100 meter van hen bent verwijderd. In een bos vliegt een vogel pas op 10 meter weg. 

Hein Krantz
Hein Krantz

Hein is bijna 40 jaar bioloog en was directeur van Stichting Landschapsbeheer Zuid-Holland en van Stichting tot behoud van Particuliere Historische Buitenplaats. Hij heeft vanaf zijn studie onderzoek gedaan (en doet dat nog steeds) naar cultuurhistorie van het strandwallenlandschap m.n. tussen Den Haag en Leiden. Resultaten van dit onderzoek gebruikt hij voor cultuurhistorische onderbouwing van zijn inspanningen om het strandwallenlandschap als zodanig herkenbaar te houden. Sinds 2017 doet hij dit –samen met Wim- voor Stichting Duinbehoud. Wim en Hein begeleiden al 43 jaar een door Wim geïnitieerde vrijwilligersgroep, die een deel van het essen- en -elzenhakhout op de Horsten onderhoudt.

Wim ter Keurs
Wim ter Keurs

Wim is bijna 50 jaar bioloog en was 35 jaar hoofd milieubiologie aan universiteit Leiden. Hij deed onderzoek naar mogelijkheden van natuurbeheer op moderne melkveebedrijven. Een flink aantal onderzochte maatregelen wordt nu toegepast bij boerennatuurbeheer. Wim zet zich sinds de vijftiger jaren in voor behoud van het strandwallenlandschap tussen Den Haag en Leiden. In de negentiger jaren richtte hij, samen met Hein en agrariërs uit het strandwallenlandschap tussen Den Haag en Leiden, de agrarische natuurvereniging Santvoorde op. Hij zet zich sinds 2017 in namens Duinbehoud voor het strandwallenlandschap.

Samen sterk
Voorzitter van Duinbehoud, Piet Jonker: “Strandwallen zijn karakteristiek voor ons duinlandschap. Van oudsher zijn het plekken waar mensen graag wonen. Daardoor staat de landschappelijke waarde onder druk van verdere bebouwing en onnatuurlijk gebruik. Dit gaat ten koste van natuur (broedvogels, ecologische verbindingen) en de natuurgerichte wandelaars en fietsers. Het is geweldig dat ervaren en deskundige beschermers van het strandwallengebied als Hein en Wim zich bij Duinbehoud hebben aangesloten. Samen staan wij sterk!

Zanderij-Noord wordt weer natuurgebied

Zanderij-Noord wordt weer natuurgebied

De Zanderij-Noord

De Zanderij is, zoals de naam doet vermoeden, een voor het zand afgegraven duin. Het zand is vermoedelijk naar Amsterdam vervoerd via de nabij gelegen spoorlijn. Door de afgraving van het zand is de grens tussen duin en zanderij erg scherp en markant, en is als dusdanig goed herkenbaar. Het noordelijke deel is nu nog in gebruik voor bollenteelt. De Zanderij wordt aan drie zijden begrensd door Natura 2000 gebied.

De bollenteelt van de Zanderij

De Zanderij is al heel lang een bollenteelt gebied. Veel van de telers zijn intussen echter naar het noorden van Noord-Holland vertrokken, omdat in dit deel van het Kennemerland de bollenteelt niet meer rendabel is. Op dit moment zijn er nog een paar kleinere percelen in de Zanderij. Omdat alleen grote percelen rendabel zijn, zal er geen waarschijnlijk geen opvolging worden gevonden voor deze bollentelers. Daarnaast hebben de tuinders voor hun bollenteelt liever laag grondwater. En houden natuurgebieden van grondwater wat hoog staat.

Dit alles bij elkaar genomen wordt er op dit moment een beleid voorbereid om de bollenteelt in dit gebied af te bouwen. Hiermee komt de wens van de provincie, gemeente, PWN en natuurorganisaties (waaronder Stichting Duinbehoud) het gebied kunnen ontwikkelen tot natuurgebied, dichterbij.

De verschillende stakeholders bijna op 1 lijn

Provincie Noord-Holland, gemeente Castricum, gemeente Heemskerk én PWN hebben ieder voor zich de ambitie om in de binnenduinrand meer ‘natuur’ te realiseren. De gemeente Castricum wil vanaf het station dat de Zanderij de poort naar de duinen wordt. PWN bereidt zich voor op een veranderend klimaat met steeds extremere weersomstandigheden. Met natuurontwikkeling in de binnenduinrand wil PWN de zoetwaterbel onder de duinen uitbreiden en beter vasthouden, maar ook de natuur in de binnenduinrand versterken en de biodiversiteit in de binnenduinrand vergroten. Provincie Noord-Holland heeft in het coalitieakkoord ‘Duurzaam doorpakken’ opgenomen dat zij, in het kader van Natuur Netwerk Nederland (NNN), 3000 hectare ‘nieuwe natuur’ wil realiseren. Daarnaast hechten de omwonenden veel waarde aan de openheid van de Zanderij, evenals het bijbehorende zicht op de duinen en behoud van recreatieve mogelijkheden. En dan zijn er nog particuliere grondeigenaren. Zij willen een optimale opbrengst van hun grond, door exploitatie of een bouwbestemming.

De transformatie van Zanderij-Noord

Gemeente Castricum stelt voor de locatie Zanderij-Noord te transformeren van landbouwgrond naar natuurgebied, met de ambitie om hier in te zetten op duinlandschap/nollenlandschap. De structuurvisie Castricum en het project “poort naar de Duinen” benoemen de Zanderij in zijn geheel als overgangsgebied en route naar de duinen. Mensen moeten van het NS-station en de dorpsrand via de Zanderij een prachtige route naar de duinen kunnen lopen. Door de natuur en landschappelijke ambities van PWN, provincie en gemeenten te koppelen ontstaat er een unieke kans op een uniek momentum.

De Compensatieplicht beïnvloedt de snelheid van het proces en kan zorgen voor een groot commitment bij alle partijen. In het algemeen geldt dat mogelijkheden voor een goede compensatie de snelheid van het proces vergroten én de omvang van natuurontwikkeling, waardoor er meer en dus sneller natuurontwikkeling van de grond kan komen.

De eerste schets wordt met input van de omgeving verder uitgewerkt

Een nieuw bos en kruidenrijke hooigraslanden

Projectleider PWN Niels Hogeweg: “Natuur heeft de prachtige eigenschap dat het zichzelf erg goed kan ontwikkelen, aan ons ligt de taak om de beste mogelijke randvoorwaarden te creëren voor een natuurlijke ontwikkeling.” Als het aan PWN ligt zullen de natuurlijke bossen in de binnenduinrand weerbaar zijn doordat ze in een rustig tempo kunnen groeien tot een bos dat past bij de bodem en de locatie. De nieuwe bossen zijn gevarieerd en vormen een geleidelijke overgang naar de al bestaande duinbossen en ook naar de al bestaande omgeving.

De basis van het ontwerp voor Zanderij-Noord ligt in de estuaria van het Oer-IJ met waterstroompjes, vochtige vlaktes en lage duintjes. Binnen de plannen voor Zanderij-Noord is er ruimte voor ongeveer 9,5 hectare natuurlijke bosontwikkeling. Er zal een groot natuurgebied ontstaan met natte kruidenrijke hooigraslanden. Met begrazing wordt het grasland en de begroeiing beheerd. Het bos zal zich vooral ontwikkelen aan de randen van de Zanderij-Noord, zodat er een vrij uitzicht blijft over de natuur vanaf de wegen en paden. Voordat de omvorming kan gaan plaatsvinden, zal er binnen de Zanderij-Noord eerst 30 cm van de voedselrijke bollengrond afgegraven moeten worden, deze wordt dan elders buiten het gebied gebruikt om andere bollengrond op te hogen.

Welke rol speelt TenneT?

Ver voor de kust tussen Egmond en IJmuiden worden door TenneT twee windmolenparken aangelegd. De kabels die de stroom van zee naar land brengen komen bij Wijk aan Zee aan land. Deze stroom wordt verder vervoerd door nieuw aan te leggen kabels die onder Natura 2000 gebied geboord worden. Helaas zijn de boor- en kabellaswerkzaamheden in het gebied onvermijdelijk. De kabels komen uit bij een nieuw te bouwen transformator station bij Beverwijk. Op deze plek stond eerder een bos. Er is met TenneT afgesproken dat zij de schade aan het bosareaal moeten compenseren. TenneT heeft hiervoor geld toegezegd. Dit bedrag zal deels worden gestoken in de omzetting van tuinbouwgrond naar natuurgrond in het Zanderij-Noord project. Dat krijgt hiermee een volledige financiële dekking. Onder voorbehoud dat de Provincie bereid is het gebied in het Natuur Netwerk Nederland op te nemen.

Wat is de rol van Duinbehoud?

Gezamenlijk met andere natuurorganisaties – plaatselijk en provinciaal – praat en denkt Duinbehoud mee in dit project.  Adrie Lute van Stichting Duinbehoud: “Duinbehoud participeert actief en constructief, zowel in Wijk aan Zee als in Castricum. Ook wij zien namelijk het belang van de energietransitie, voor een gezondere natuur. Dus we willen meewerken aan dit traject. Helaas is het door werkzaamheden onvermijdelijk dat Natura 2000 gebied enige schade ondervindt. We hebben echt goed naar alle opties gekeken. Ook het transformatie station komt op de best mogelijke plek. Helaas gaat er daardoor een stuk bos verloren. Door de positieve samenwerking tussen de diverse partijen is TenneT enthousiast om de schade ruimhartig te compenseren en samen met de partijen in nieuwe natuurkansen te investeren”.

Voorstel gebiedsontwikkeling

Wat zijn de vervolgstappen?

Stichting Duinbehoud gaat intern afstemmen en zal het voorgestelde plan in principe steunen in de Castricumse bestuurlijke en politieke behandeling. Hieruit volgt een Kadernota voor het gebied, met naar verwachting een nieuw Omgevingsplan dat in lijn is met de voorgestelde inrichting. Deze Kadernota verwachten wij in de periode van oktober 2020 – februari 2021. Kortom, we zijn er nog niet. Adrie Lute: “Het is een behoorlijk groot traject met een groot aantal stakeholders. Maar alle seinen staan op groen om van de Zanderij-Noord een prachtig stuk natuur te maken. Waar we allemaal nog vele jaren van kunnen genieten”.

Meer informatie over het project is te vinden op: www.behoudzanderij.nl

Dit artikel verscheen in onze nieuwsbrief DuinTopics. Wil jij ook op de hoogte blijven van het laatste nieuws rondom de kust? Klik hier en schrijf je in.

0
    0
    Winkelmand
    Winkelmand is leegVerder winkelen