Strandwallen – uniek in Europa

Strandwallen – uniek in Europa

Landgoed De Horsten, Wassenaar, uitzichtpunt Seringenberg door Gerrit van Ommering.
Landgoed De Horsten, Wassenaar, uitzichtpunt Seringenberg door Gerrit van Ommering.

Wat zijn strandwallen?
Hein Krantz en Wim ter Keurs – beiden bioloog – leggen uit wat strandwallen zijn, hoe deze zijn ontstaan, en waarom deze wallen van belangrijke waarde zijn. Hein vanuit cultuurhistorisch oogpunt en Wim vanuit de natuurkant. Zij stellen zich onderaan dit artikel aan ons voor. De kustlijn van Nederland is in duizenden jaren sterk veranderd. Na de laatste ijstijd is door afsmelten van de reusachtige landijskappen de zeespiegel ruim honderd meter gestegen. Door golf- en getijdenwerking ontstonden door zee opgeworpen zandbanken, de strandwallen. Zo gauw die wallen boven het hoogste zeeniveau uitkwamen, werden er duinen op gevormd. Daarom noemen we strandwallen ‘oude duinen’.

De strandwal bij Voorhout.
De strandwal bij Voorhout.

Hoe herken je een strandwal?
Strandwallen zijn langgerekte, uit zand gevormde verhogingen in het landschap. Ze lopen parallel aan de kust van Monster tot Bergen aan Zee. Ze zijn max. 600 meter breed, een paar meter hoog en worden onderbroken door rivieren. Later met veen opgevulde inzinkingen tussen strandwallen noemen we strandvlakten. Tussen Den Haag en Leiden zijn strandvlakten in gebruik als grasland, afgewisseld met elzen- en essenhakhoutbossen. Ten noorden van de Oude Rijn zijn veel strandwallen in de laatste eeuwen afgegraven voor bollenteelt en om te gebruiken als bouwzand.

Weetje: een strandwal is door de zee opgeworpen. Een duin is door de wind ontstaan.

Wanneer zijn strandwallen ontstaan?
Zo’n 5000 jaar geleden, toen de zeespiegel 15 centimeter per eeuw steeg, bereikte de zee zijn meest oostelijke punt en ontstond het strandwalsysteem. De oudste bewaard gebleven strandwal, waarop Wateringen, Rijswijk, Voorburg, Leidschendam en Voorschoten liggen, is een voorbeeld hiervan. Vroege bewoners van Nederland zagen in dat deze hoger gelegen gebieden zeer geschikt waren voor bewoning. Aan de langgerekte, elliptische vorm van de dorpen (Voorschoten, Sassenheim, Lisse en Hillegom) zie je hoe dorpen zich binnen de breedtegrenzen van de strandwallen ontwikkeld hebben. Kastelen zoals Duivenvoorde, Ter Horst, Teylingen, Brederode en oude kerken zijn alleen op strandwallen te vinden. De strandwal van Leiden naar Haarlem is in de 16e eeuw al afgegraven, er was zand nodig voor de uitbreiding van Amsterdam, Leiden en Haarlem. De weteringen waarover dit zand werd afgevoerd heten vaak Zandvaart of Zandsloot.

Weetje: De Laan van Meerdervoort in Den Haag ligt op een strandwal. De rijkere buurten in Den Haag vinden we op de strandwallen; de armere merendeels in de strandvlakten. De Haagse beek, die eindigt in de Hofvijver, loopt in een strandvlakte.

Waarom is het strandwallenlandschap zo belangrijk?
De karakteristieke opbouw van het strandwallenlandschap tussen Den Haag en Leiden is ongeschonden herkenbaar en uniek in Europa. Voor zover niet bebouwd, worden strandwallen tussen Den Haag en Leiden gekenmerkt door broedvogelrijke bossen van buitenplaatsen. Hoewel allemaal aangeplant, hebben strandwalbossen zich deels ontwikkeld tot natuurlijke bosvegetaties. Drogere bosvegetaties op de hogere delen en nattere vegetaties op de flanken. In het voorjaar zijn er vele soorten stinzenplanten te vinden, als sierplant ingevoerde en daarna verwildert. In de vochtige venige strandvlakten zijn bossen en graslanden ontstaan. De bossen zijn broedvogelrijk, voor wat betreft aantal soorten en broedparen. De graslanden zijn belangrijk als weidevogelgebied en als overwinteringsgebied. Boezemwateren die in de strandvlakten lopen (zijtakken van de Rijn) zijn belangrijk als paaigebied voor verschillende vissoorten, zoals karper, brasem, ruis- en blankvoorn.

Nest buizerd jongen door Wim ter Keurs.
Nest buizerd jongen door Wim ter Keurs.

Wat zijn de bedreigingen voor de strandwallen?
Tussen Den Haag en Leiden is een deel van het strandwalbos tot villatuinen geworden. Het merendeel van dit bos heeft zijn natuurlijk karakter verloren en dreigt zelfs zijn boskarakter te verliezen. Veel melkveehouders in het strandwallenlandschap houden met hun bedrijfsvoering van oudsher rekening met natuur. Ook doen zij met agrarische natuurverenigingen aan natuurbeheer. Toch vormt intensivering van boerenbedrijfsvoering een ernstige bedreiging voor weidevogels en hazen in de strandvlakten. Omdat weidevogels en hazen als soorten van open landschappen “storingsgevoelig” zijn, moeten strandvlakten niet verder recreatief ontsloten worden.

Weetje: In open landschappen vliegen vogels al weg, als je nog 100 meter van hen bent verwijderd. In een bos vliegt een vogel pas op 10 meter weg. 

Hein Krantz
Hein Krantz

Hein is bijna 40 jaar bioloog en was directeur van Stichting Landschapsbeheer Zuid-Holland en van Stichting tot behoud van Particuliere Historische Buitenplaats. Hij heeft vanaf zijn studie onderzoek gedaan (en doet dat nog steeds) naar cultuurhistorie van het strandwallenlandschap m.n. tussen Den Haag en Leiden. Resultaten van dit onderzoek gebruikt hij voor cultuurhistorische onderbouwing van zijn inspanningen om het strandwallenlandschap als zodanig herkenbaar te houden. Sinds 2017 doet hij dit –samen met Wim- voor Stichting Duinbehoud. Wim en Hein begeleiden al 43 jaar een door Wim geïnitieerde vrijwilligersgroep, die een deel van het essen- en -elzenhakhout op de Horsten onderhoudt.

Wim ter Keurs
Wim ter Keurs

Wim is bijna 50 jaar bioloog en was 35 jaar hoofd milieubiologie aan universiteit Leiden. Hij deed onderzoek naar mogelijkheden van natuurbeheer op moderne melkveebedrijven. Een flink aantal onderzochte maatregelen wordt nu toegepast bij boerennatuurbeheer. Wim zet zich sinds de vijftiger jaren in voor behoud van het strandwallenlandschap tussen Den Haag en Leiden. In de negentiger jaren richtte hij, samen met Hein en agrariërs uit het strandwallenlandschap tussen Den Haag en Leiden, de agrarische natuurvereniging Santvoorde op. Hij zet zich sinds 2017 in namens Duinbehoud voor het strandwallenlandschap.

Samen sterk
Voorzitter van Duinbehoud, Piet Jonker: “Strandwallen zijn karakteristiek voor ons duinlandschap. Van oudsher zijn het plekken waar mensen graag wonen. Daardoor staat de landschappelijke waarde onder druk van verdere bebouwing en onnatuurlijk gebruik. Dit gaat ten koste van natuur (broedvogels, ecologische verbindingen) en de natuurgerichte wandelaars en fietsers. Het is geweldig dat ervaren en deskundige beschermers van het strandwallengebied als Hein en Wim zich bij Duinbehoud hebben aangesloten. Samen staan wij sterk!

Kustbeschermers leggen zich niet neer bij verlengen pilot strandhuisjes Kijkduin

Kustbeschermers leggen zich niet neer bij verlengen pilot strandhuisjes Kijkduin

Kijkduin door Gerard Stolk

Verlenging proef

De gemeente Den Haag heeft besloten om de ‘proef’ met de veertig strandhuisjes op het Zuiderstrand bij Kijkduin, met vijf jaar te verlengen. Het voorstel van de Haagse Stadspartij om eerst nog een uitgebreid onderzoek te doen naar de gevolgen voor de natuur, werd niet gehonoreerd. Samen met Natuurmonumenten, Stichting Duinbehoud, AVN, KNNV en het Zuid-Hollands Landschap neemt de NMZH nieuwe stappen.

Bouwdrift

Om grootschalige kustbebouwing te voorkomen werd in 2017 het Kustpact gesloten, met de gemeente Den Haag als één van de ondertekenaars. Desondanks is op sommige plekken de bouwdrift aan de Noordzeekust nog steeds aanwezig. De veertig houten strandhuisjes nabij Kijkduin hebben een wezenlijke impact op de natuurontwikkeling in dit kwetsbare gebied.

Natuur en milieu nauwelijks meegenomen

Nienke Schuil, regisseur ruimtelijke ontwikkeling, landschap en natuur bij de NMZH: “Wij zijn teleurgesteld in de gemeenteraad. Er is vooral gekeken naar de economische belangen van de strandhuisjes. In de enquête die afgenomen is na de vijfjarige pilot zijn de gevolgen voor natuur en milieu niet of nauwelijks meegenomen. Er is bijvoorbeeld geen rekening gehouden met de afspraken die gemaakt zijn in het Kustpact, de stikstofnormering voor de beschermde Natura2000 gebieden bij de opbouw, het beheer, de verhuur en de afbouw van de huisjes. Daarnaast zijn wij voorstander van een open, ongerepte kust.”

Vervolgstappen

Het is onbegrijpelijk dat de gemeente Den Haag kiest voor het economisch gewin van enkelen in een zo kwetsbaar en als zodanig aanwezen natuurgebied. In de context van nieuwe wetgeving en klimaatverandering is het van groot belang dat dit soort keuzes niet meer gemaakt worden. Daarom beraden de gezamenlijke natuurorganisaties zich op vervolgstappen.

Egelopvang in de duinen bij Den Haag

Egelopvang in de duinen bij Den Haag

Op een prachtige plek in de Westduinen bij Den Haag is de egelopvang voor Den Haag en omstreken gevestigd. De opvang heeft haar handen vol aan de verzorging van gewonde of zieke egels die mensen vinden in de stad en in de binnenduinrand.

Egel in de duinen door Nico van Kappel

Ik praat met Drieka Rog, bestuurslid en al zeven jaar vrijwilliger bij de opvang. Zij vertelt mij vol passie over de egels en de opvang. “Tja, als je er eenmaal mee begint, houd je niet meer op.” De doelstelling van de Stichting, die inmiddels al ruim dertig jaar bestaat, is kort gezegd: de egel in de stad te houden als wild dier.

Wild en beschermd

De egel is een wild, solitair levend beschermd zoogdier die in vrijwel heel Nederland voorkomt. Ook in Den Haag en omgeving leven veel egels, met name in de groene wijken, parken, bossen en ook in de duinen. Eigenlijk zijn egels op alle plaatsen te vinden waar genoeg voedsel is, zoals slakken, kevers, torren, wormen en andere insecten. Maar ook schuilplaatsen zijn een vereiste, zoals dichte struiken, vaste planten, dichte klimop, bladerhopen, dichte hagen of houtwallen. In deze schuilplaatsen slapen egels overdag, hier worden in de zomermaanden de jongen geboren en ze houden er hun winterslaap. ’s Nachts gaan egels op pad om te eten. Bij droogte moeten ze soms wel vijf á zes kilometer lopen om voldoende voedsel te vinden. “Een egel kan zich enorm goed aanpassen. De soort bestaat al vijftig miljoen jaar. Dat betekent dat hij in allerlei omstandigheden weet te overleven.”

Zieke egels

Een egel zien is niet makkelijk, behalve als hij ziek is. Dan vinden mensen hem en brengen ze hem naar de opvang. Meestal zijn het egels die gewond geraakt zijn door het verkeer of een hondenbeet. Een egel lijkt voor een hond soms op een bal waar hij mee kan spelen. Maar een egel kan zich ook verwond hebben aan de scherpe rand van een blikje of in een keldergat gevallen zijn. Een gewonde egel krijgt parasieten en teken. Die heeft hij niet van zichzelf. “Per jaar komen er meer dan tweehonderd zieke of gewonde egels binnen, en ook jonge egels die te snel verlaten zijn door hun moeder of zijn afgedwaald,” vertelt Drieka verder. “Vooral in de herfst kan het druk zijn.”

De egelopvang

De egelopvang is iedere dag open en er werken zo’n dertig vrijwilligers, sommige al jaren. “Jaarlijks worden we bijgepraat door een vaste dierenarts die ons begeleidt. Sommige vrijwilligers hebben een medische achtergrond. Inmiddels weten we heel veel over de egel.”

In de egelopvang zijn drie ruimten: de isoleer, de ziekenboeg en de grote kamer. In welke ruimte een binnengebrachte egel terechtkomt hangt af van zijn conditie. “We streven er naar de egel zo snel mogelijk weer uit te zetten in de natuur. Hij moet niet wennen in de egelopvang, al zijn er soms egels die hun winterslaap bij ons doen.”

Geen huisdier

“Een egel is absoluut geen huisdier”, zegt Drieka met nadruk, “omdat ze echt niet samen kunnen leven met honden.” Veel mensen weten ook niet goed hoe ze een egel moeten voeren. Van melk wordt hij bijvoorbeeld erg ziek. Drieka noemt nog een andere reden: “Een egel went gauw aan je omdat hij meermaals per dag verzorging nodig heeft. Maar door een winterslaap resetten egels zich, zo lijkt het. Dan worden het echt weer wilde dieren en herkennen ze niets meer.”

Terug in de natuur

Zodra het kan wordt de egel, gezond en ontwormd, weer terug in de natuur gezet. Liefst zo dicht mogelijk in de buurt van waar hij gevonden is. “Ze kennen die omgeving en zijn meestal ook op de hoogte van de gevaren in die buurt.” Favoriete plekken in Den Haag om de egels in terug te zetten zijn verder het Zuiderpark en Park Clingendael. “Het zou goed zijn als mensen met een tuin een speciaal hoekje maken voor de egel. Het hoeft niet groot te zijn, gewoon een hoopje compost met wat bladeren en takjes. Daar kan hij zich goed verbergen en insecten vinden.”

Actueel

Terwijl ik dit artikel schrijf blijkt er een nieuwe onbekende egelziekte vanuit het zuiden op te rukken. De besmetting is groot, de overlevingskansen klein en de oorzaak nog onbekend. De nieuwe bacteriële egelziekte haalde op 12 juni zelfs het NOS-journaal.

Er valt meer te lezen over de opvang op www.egelopvangdenhaag.nl. In normale tijden (zonder coronavoorschriften) is de opvang iedere eerste zaterdag van de maand te bezoeken tussen 14.00 en 16.00 uur. Meer weten over egels? Kijk dan op www.egelbescherming.nl en op https://waarneming.nl/species/390/

Annelies Boutellier is redactielid van Duin.

Dit artikel verscheen in ons kwartaalblad Duin. Wilt u meer weten over de Nederlandse kust? Word donateur en ontvang Duin voortaan elk kwartaal. Of vraag een gratis proefexemplaar aan.

MIJN DUIN Dit keer: Julius Röntgen met de Haagse duinen uit zijn jeugd

MIJN DUIN Dit keer: Julius Röntgen met de Haagse duinen uit zijn jeugd

Wie ben ik?

Ik ben Julius Röntgen (1945). Als Hagenees (geboren Hagenaar) werd ik door mijn ouders al vroeg met het duin vertrouwd gemaakt. Mijn moeder ging met mij op haar Fongersfiets die de oorlog had overleefd met het bekende schopje en emmertje naar het dichtstbijzijnde duinbos ‘de Bosjes van Poot’. Ze streek neer in een zandkuil en liet mij spelen terwijl zij de omgeving in de gaten hield. Toen ik te dichtbij een betonnen spleet kroop zei ze: “Pas op Julius, niet naar binnen gaan, hoor! Misschien ligt er nog wel een dooie Mof in!” Later zou ik nog wel eens in zo’n zandkuil in de duinen neerstrijken om de natuur op mij in te laten werken, mijn manier om contact met het Hogere te zoeken.

Helaas zijn die Bosjes van Poot al snel opgeofferd aan de waterzuivering naast het ‘Verversingskanaal’, een afwateringskanaal dat ‘s winters ijsvrij bleef. Mijn vader observeerde hier wintergasten door zijn eenogige Zeiss kijkertje met ‘Zien is Kennen’ als naslagwerk. Elk voorjaar gingen mijn vader (musicus) en ik samen luisteren naar de nachtegalen in de Bosjes van Poot. En met de padvindersgroep ‘De Duinjagers’ voerde ik in de Westduinen opdrachten uit. Met mijn moeder fietste ik door het Westduin naar de Arabislaan waar mijn grootouders woonden. Mijn grootmoeder hield van wandelingen door het duinbos ‘Meer en Bos’. Daar heb je naast mooie wijnkelders en een theetuin ook een duinmeertje. Ik denk dat ik in die tijd onbewust meegekregen heb, hoe belangrijk een goede waterhuishouding in de duinen is. Dichtbij ontspringt de Beek die tenslotte uitmondt in de Hofvijver – een ander voormalig duinmeertje. Mijn moeder en ik bezochten in die tijd ook die andere theetuin gelegen in een boerenschuur in een duinbosje in Meijendel – nu bezoekerscentrum ‘De Tapuit’.

We fietsten erheen langs de Pompstationsweg met zijn markante gebouwen van de gevangenis en de watertoren over het klinkerpad met zijn steile klim. Ooit zochten we daar met oom Frans en tante Hank en hun kinderen op Tweede Paasdag eieren. Met mijn ouders ging ik soms wandelend van huis naar de watertoren en verder. Wat droog was het daar in dat duin! Ik was altijd blij als ik na afloop van die wandeling een verfrissing kreeg.

Een minder leuke herinnering heb ik aan de Waalsdorpervlakte. Als soldaat schoot ik daar eind 1965 tijdens een zogenaamde compagniesdag met mijn karabijn ‘een serie van vijf’. Dat was vlak bij de plaats die de Duitsers gebruikten als executieplaats voor terdoodveroordeelden….

Als jonge student fietste ik regelmatig door het duin van Den Haag naar mijn studentenkamer in Leiden, altijd genietend van de rust in het duin in die tijden. Ik begreep niets van al die sprengen, waterlopen van de Haagse waterleidingmaatschappij, later wel. Ik denk dat al deze ervaringen mede hebben geleid tot mijn inzet als Wetlandwacht voor Vogelbescherming en duinconsulent voor Duinbehoud. Liefde voor duinen gaat nooit over….

Meer info: http://juliusrontgen.info/

0
    0
    Winkelmand
    Winkelmand is leegVerder winkelen